Karina Film yapımcılığında çekilen, Görkem Yeltan’ın yazdığı, Mehmet Güreli’nin yönettiği, bir belgesel serisinin üçüncü halkası olarak tasarlanan ve 32. Adana Altın Koza Film Festivali’nde ilk kez seyircinin huzuruna çıkan “Sisler Bulvarı’ndan Geçtim: Biket İlhan” belgeseli; izleyicileri nahif bir sinema yolculuğuna davet ediyor.

Biket İlhan, muhabbetine çok aşina olduğumuz bir isim değil. Ancak Türk sinemasında özellikle uyarlama eserler denildiğinde Attila İlhan faktöründen dolayı akla ilk gelen isimlerden birisi. Mehmet Güreli, Biket İlhan’la birlikte bir yolculuğa çıkıyor; İstanbul sokaklarını arşınlarken Biket İlhan sinemasındaki incelikli detayları keşfediyoruz.

Keşfimiz, sadece Biket İlhan’ın sinemasıyla sınırlı kalmıyor üstelik. Namık Kemal Zeybek döneminde Kültür Bakanlığı’nın ilk kez filmlere fon ayırmasından; 90’lı yılların ortalarında film dağıtımcılarının Türk filmlerine burun kıvırmasına kadar acayip noktalar gün yüzüne çıkıyor.

Keza, fotoroman kültürünün ilk başladığı ve güç kazandığı dönemleri; bu dönemlerde Halit Refiğ’in dahi fotoromana geçişte bir yönetmen olarak zorlandığını anlatan (kendisi de pek çok fotoromanı yazıp yöneten) Biket İlhan; edebiyat dünyasına dair de bazı çıkarımlarını eksik etmiyor: Günümüz hikâyelerinde kendisini çeken detaylar bulmadığını belirterek yazar ve edebiyatçı arasına bir ayrım koyuyor. Eski edebiyatçıların lezzetinin günümüzde yakalanmadığı konusundaki eleştirisine seyircilerin büyük bir bölümü de muhtemelen katılacaktır.

Güreli ve İlhan, İstanbul sokaklarını arşınlarken Biket İlhan’ın filmlerine fon görevi gören sokaklardan geçiyor ve tabii hem bu filmlerden hem de kişilerden bahsediyorlar. Örneğin Orhan Kemal Müzesi’nin önünde bir soluklanıyorlar, Mavi Gözlü Dev (2007) filminde Orhan Kemal’in de Raşit Kemali adıyla yer aldığını anımsatıyor Biket İlhan.

Bunların ötesinde, film yapma güdüsüne dair çok samimi itiraflarda bulunuyor. TRT’de üç bölüm hâlinde yayınlanan Geç Kalmış Ölü’nün bir eleştirmenin beğenisine mazhar olması onu çok sevindirmiş ve kıymetli bulmuş – hâlâ bahsederken gülümsüyor örneğin.

Keza günümüzde hâlâ farklı neler yapabileceğini düşündüğünü, şiirsel bir anlatıma sahip bir filmi nasıl çekebileceğine kafa yorduğunu anlatıyor. Sinemaya dair gerçek bir aşk bu değilse nedir?

Tabii, yaptığı işlerin yapım süreçlerinin maddi açıdan çok katlanılabilir düzeyde işler olmadığını da itiraf ediyor. Çünkü hemen hemen hepsi geçmiş dönem hikâyeleri. Bu nedenle de yapımcı bulmakta zorlandığını, ya kendisinin ya da kızı (bazı filmlerinde de oynayan) Nihan Belgin’in yapımcılığı üstlendiğini söylüyor. Bunları söyledikten sonra da çok samimi bir dilemmayı fısıldıyor: “Keşke bir yapımcı bulabilsem de sadece yapacağım filme kafa yorabilsem”

Bir arsa kadar bile değeri olmayan kadınların (Çello) hikâyesinden yarım kalan Köy Enstitülerinin (Yarım Kalan Mucize) öyküsüne; Yunanistan – Türkiye ilişkilerinden (Kayıkçı) kaybedenlerin yer aldığı bir düzenin içinde suç ve aşk arasındaki açmaza (Ayın Karanlık Yüzü) kadar pek çok kalp ağrıtan hikâyeyi seyircilerle buluşturan; belgeselde de gördüğümüz üzere nahif bir sinemacı olan Biket İlhan’ın filmlerinin arkasında yatan öyküleri İstanbul manzaraları eşliğinde dinlemek ve son dönemde belgesel çekmeye yönelen merakına şahit olmak gerçekten keyifli bir tecrübe!

Sözün özü; “Sisler Bulvarından Geçtim: Biket İlhan” belgeselinde sinemayı seven, “sinema yapmaya” tutkuyla bağlı olan herkesin kendisinden bir şeyler bulabileceğini söyleyebiliriz.

Hakan Kadıoğlu’nun yazıp yönettiği, kurgusunu ve yapımcılığını da üstlendiği “Program” filmi bu hafta vizyona girdi. Film Kadir Anıl Adıgüzel (Adem Ertekin), Erdem Anıl Uçar (Yusuf), Gülçin Efe (Rüya), Burçin Sezen (Serap), Mehmet Akay (Asistan), Nejmettin Şahinoğlu (Pizzacı & Kurye), Muhammet Melikşah Onar (Mete) ve Burak Gün (Süleyman Ertekin) olmak üzere sekiz oyuncudan ibaret kadrosu ve tek mekanda geçen akışıyla dikkat çekmesinin ötesinde yerli bilimkurgu sinemamız için siberpunk ve tech noir akımlarını yakalayan, yapay zeka teknolojisinin gelebileceği noktaya dair bir derdi olan, mevcut haliyle de Matrix efsanesini kompakt bir forma büründürüp “Bilimkurguya Giriş 101” olarak izleyicilere sunan bir yapım.

İnsanoğlunu ne ilgilendiriyor?

Film, daha ilk sahnesinden itibaren izleyicilerin dikkatini kendi üzerine çekmeyi başarıyor. Hızlı girizgahı, merak uyandıran sahne değişimleri, başarılı teknoloji yönetimiyle pür dikkat kendisini izletmeye başlıyor. Ancak dakikalar geçtikçe, 100 dakikayı bulan -bu haliyle de doğrusu hızlı tüketime alışkın seyirciler için biraz sabır testine de dönüşen- süresinin içinde zaman zaman aksamaya başlıyor.

Hızlı girizgahın ardından, dünya sinemasında çokça örneklerini gördüğümüz aynı güne uyanma ve bir problem olduğunu fark etme mizanseniyle karşılaşıyoruz. Adının Adem olduğunu öğrendiğimiz karakterimiz, hayatında bir terslik olduğunu fark ettiğinde bu tersliğin nedenlerini çözmeye çalışıyor; bunu yaparken de yolu, yaratıcı yapay zeka teknolojilerine çıkıyor. Ancak bu yol, biraz metaforik bir yol çünkü Adem evden çıkamıyor.

Filmin yazanı, yöneteni ve kurgulayanı Hakan Kadıoğlu’nun hakkını teslim etmek gerek: Pek çok büyük bütçeli işte dahi göremediğimiz kadar iyi teknolojik efektlerle, söyleyecek çok sözü varmış gibi yapmayı seven ana akım işlere tezat bir şekilde vermek istediği mesajları oldukça net bir şekilde vererek ilerlediği anlatı akışında Covid-19 pandemisinden su sıkıntısına, iklim krizinden yapay zeka ile sağlık teknolojilerinin geliştirilmesine kadar insanlığı doğrudan ilgilendiren pek çok konuya yer veriyor.

Popüler kültür ikonlarına fazla dozda selam

Filmdeki en büyük sorun (süresini bir kenara bırakırsak) öncüllerine selam vermeyi bir noktadan sonra biraz fazla abartması. Elbette şunu kabul edebiliriz: Söz konusu bilimkurgu olduğunda “Program”, bizdeki işler arasından ciddi ölçüde sıyrılabilen yapımlardan birisi. Fakat dünyadaki bilimkurgu kültürüne baktığımız zaman popüler kültür ikonuna dönüşmüş, kültleşmiş pek çok yapımın arasında üst klasmanlarda yer alabileceğini söylememiz zor. Kahin karakterine benzeyen bir figüründen, sistemi sorgulayan Neovari ana karakterine, Matrix’teki Simülasyon ve Simülakr kitabı göndermesini andıran Neuromancer göndermesine kadar Matrix’i baz alan bir yapım olduğunu fazlasıyla hissettiriyor. Bununla birlikte, Fallout, Vanilla Sky ve Forever Young gibi pek çok yapımdan da izler görmemiz mümkün. Yerli bilimkurgu – korku sinemamıza baktığımızda ise programlama temasını işleyen Durak ve hem baş karakterinin adının Adem olması hem de Matrix’e özellikle telefon sahnesiyle selam çakmasıyla anımsadığımız Senarist isimli filmlerle ucundan kıyısından bir pişti olunduğunu da belirtmemiz gerekir.

Ancak buna karşın, itiraf etmemiz gerekir ki filmin bütünündeki benzerlikler rahatsız edici bir boyutta değil. Özellikle üzerine çarşaf geçirilmiş birisinin uzaylı gibi gösterilerek dans ettirildiği “İlk Temas”, stok videolarla iki saati aşkın süreye çekiştirilen ve hikâye bütünlüğünden yoksun “Metruk” ya da yüksek bütçe harcanarak çekile çekile anca “Dünyayı Kurtaran Adamın Oğlu”nun çekildiği Türk bilimkurgu sinemasında şimdiye kadar çoktan almış olmamız gereken bir virajı 2025’in ortalarında alabildiğimizi bize göstermesi bağlamında pek tabii bu yönüyle de üzücü bir çıkarım yapmamıza neden olan bir filmden söz ediyoruz.

Tabii, Hakan Kadıoğlu’nun bundan sonra yapacağı filmleri de iyi takip etmek gerekiyor. Hiç fena olmayan bir başlangıç ile giriş yaptığı bilimkurgu sinemamızda bizi daha özgün, daha yüksek çıtası olan işlerle de buluşturma potansiyelinin yüksek olduğunu hissettiriyor.
Umarım ki yanıltmaz.